(Νέα) Σμύρνη μου αγαπημένη

Η διαχρονική εξέλιξη του αστικού ιστού της Νέας Σμύρνης, η φυσιογνωμία της πόλης του σήμερα και τα προβλήματα των κατοίκων

Συνέντευξη με την Τόνια Καφετζάκη, διευθύντρια του Προτύπου Γυμνασίου Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης, ιστορικό και δημότη Νέας Σμύρνης.

Η ιστορία της πόλης

Η Νέα Σμύρνη, όπως εξάλλου μαρτυρά και το όνομά της, είναι μία πόλη καινούργια, σύγχρονη. Δεν τη συντροφεύει η ιστορία χιλιάδων χρόνων, όπως συμβαίνει με άλλα αστικά κέντρα, για παράδειγμα την Αθήνα ή την Κόρινθο. Κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του νέου ελληνικού κράτους, η περιοχή αποτελούνταν κυρίως από χωράφια μεγαλοκτηματιών από το Μπραχάμι και την Καλλιθέα.

Η ιστορία της πόλης ξεκινά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν οι πρώτοι πρόσφυγες από την κατεστραμμένη Σμύρνη θέλησαν να αναβιώσουν την κοινότητά τους. Οι κοσμοπολίτες Σμυρνιοί, έχοντας οικονομική ισχύ καθώς και πλούσια πνευματική κατάρτιση, επεδίωξαν να διατηρήσουν την εξέχουσα θέση που κατείχαν όλο αυτόν τον καιρό. Έτσι, η Νέα Σμύρνη αποτέλεσε μία από τις λίγες περιπτώσεις πανελλαδικά κατά την οποία η προσφυγική συνοικία σχεδιάστηκε εξαρχής ως αστική περιοχή και τα οικόπεδα διανεμήθηκαν στους δικαιούχους έναντι αντιτίμου.

Η Νέα Σμύρνη ιδρύθηκε το 1923 με απόφαση της Επαναστατικής Κυβέρνησης του Νικολάου Πλαστήρα. Παράλληλα, την ίδια χρονιά, ανατέθηκε στην Επιτροπή Σχεδίου Πόλεως να συντάξει σχέδιο «μεγάλου αστικού συνοικισμού προς εγκατάστασιν προσφύγων εκ Σμύρνης». Η κατάθεση του θεμέλιου λίθου του ναού της Αγίας Φωτεινής, στις 5 Οκτωβρίου 1924, θεωρείται συμβολικά η εγκαινίαση του συνοικισμού. Η πόλη άρχισε να οικοδομείται από το 1926.

Η σύγχρονη πόλη

Σήμερα η Νέα Σμύρνη είναι μία μοντέρνα πόλη, η οποία δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από οποιαδήποτε μεγαλούπολη. Με έκταση τρεισήμισι τετραγωνικά χιλιόμετρα και πληθυσμό που προσεγγίζει τις εβδομήντα πέντε χιλιάδες κατοίκους, αποτελεί έναν από τους πλέον πυκνοκατοικημένους δήμους της Ελλάδας. Στέκεται επάξιος συνεχιστής του μεγαλείου του προπάτορά της, με τους έξι πυλώνες της να δημιουργούν μία άρτια και ολοκληρωμένη κοινότητα.

Η Πλατεία Νέας Σμύρνης, ή όπως όλοι την αποκαλούμε, η πλατεία, αποτελεί το σήμα κατατεθέν, το κέντρο ψυχαγωγίας και σημαντικό παράγοντα της κοινωνικής ζωής της Αθήνας, συγκεντρώνοντας κόσμο όλων των ηλικιών και από όλες τις περιοχές του λεκανοπεδίου. Ο Πανιώνιος συνιστά το ιστορικότερο αθλητικό σωματείο της Ελλάδας, βαθιά συνδεδεμένο με τον μικρασιατικό πολιτισμό και τον Άγιο και εθνομάρτυρα Χρυσόστομο Σμύρνης.

Στον τομέα της εκπαίδευσης και της πνευματικής μόρφωσης δεσπόζει η Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης, το εκπαιδευτικό ίδρυμα στο οποίο φοίτησε ο Αδαμάντιος Κοραής, καθώς και το κτίριο της Εστίας, το κέντρο πολιτισμού και ιστορίας του δήμου. Δεν θα μπορούσα να μην αναφερθώ στο χριστιανικό σύμβολο της πόλης, στον Ιερό Ναό της Αγίας Φωτεινής με το εκπληκτικό καμπαναριό, πιστό αντίγραφο του ναού της Σμύρνης που καταστράφηκε, αλλά και στον πνεύμονα πρασίνου της περιοχής, το Άλσος.

Το «Σχέδιο Καλλιγά», σύμφωνα με το οποίο κτίστηκε η Νέα Σμύρνη, προέβλεπε φαρδείς δρόμους, πρασιές μπροστά στις οικίες, πλατείες, δημόσιους και ελεύθερους χώρους, αθλητικά κέντρα. Από την αρχή της θεμελίωσής της υπήρξε μέριμνα για υποδομές και κοινωφελή έργα. Όσο κι αν το σχέδιο τροποποιήθηκε στη συνέχεια, πολλά από αυτά τα στοιχεία εφαρμόστηκαν, με αποτέλεσμα μέχρι σήμερα η πόλη να διατηρεί αυτά τα χαρακτηριστικά.

Η αρχική πρόθεση ήταν η δημιουργία μιας αστικής «κηπούπολης» κατά τα πρότυπα της εποχής. Το προσωνύμιο της κηπούπολης συνόδευσε τη Νέα Σμύρνη για πολλά χρόνια, χάρη στην πληθώρα των ωραίων νεοκλασικών και μεταπολεμικών μονοκατοικιών που στόλιζαν την πόλη και της έδιναν έναν άλλο αέρα, κυρίως λόγω των πανέμορφων κήπων που διέθεταν. Στην πορεία δεν έγινε απολύτως μια τέτοια πόλη, όμως οι πολεοδομικές αρχές που εφαρμόστηκαν στο Μεσοπόλεμο ήταν πρωτοπόρες για την εποχή, ενώ η Νέα Σμύρνη διαφοροποιείται τόσο από τους άλλους προσφυγικούς συνοικισμούς όσο και γενικά από τις πόλεις του Μεσοπολέμου.

Τα προβλήματα της πόλης

Ερχόμενος, όμως, κάποιος στη Νέα Σμύρνη του σήμερα, αντικρίζει κάτι αρκετά διαφορετικό. Η ανεξέλεγκτη ανοικοδόμηση που ξεκίνησε από τη δεκαετία του 1960, η αστικοποίηση που οδήγησε στη συγκέντρωση τεράστιου πληθυσμού εντός της πρωτεύουσας, αλλά και η προνομιούχος θέση του δήμου – ανάμεσα στο παραλιακό μέτωπο και το κέντρο, κοντά σε σημαντικούς οδικούς άξονες όπως η Λεωφόρος Συγγρού, αλλά και επωφελούμενη από το τραμ και την εγγύτητα του μετρό – έχουν παραμορφώσει την πάλαι ποτέ κηπούπολη, αμαυρώνοντας την απαράμιλλη ομορφιά του παρελθόντος.

Ο αρχιτεκτονικός χαρακτήρας της πόλης έχει σχεδόν εξ ολοκλήρου αλλοιωθεί, με αποτέλεσμα σήμερα να γκρεμίζονται και οι τελευταίες αρχοντικές, και όχι μόνο, οικίες του παρελθόντος και η Νέα Σμύρνη να έχει μετατραπεί πλέον σε μία άλλη πόλη.

Ρώτησα την κ. Τόνια Καφετζάκη, διευθύντρια του Προτύπου Γυμνασίου Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης, ιστορικό και δημότη Νέας Σμύρνης, ποια πιστεύει ότι είναι τα κύρια προβλήματα της πόλης:

Η πληθώρα των οχημάτων και το γεγονός ότι καταλαμβάνονται ακόμη και τα πεζοδρόμια για στάθμευση. Δυσχεραίνεται έτσι όχι μόνο ο περίπατος αλλά και η απλή διάβαση των πεζών. Επίσης, η κατάσταση των σχολικών κτιρίων, τα οποία θα έπρεπε να είναι πιο φροντισμένα και να δέχονται κατά καιρούς τις απαραίτητες ανακαινίσεις.

Η απάντηση της κ. Καφετζάκη εκφράζει ίσως την πλειονότητα των Νεοσμυρνιωτών, οι οποίοι βλέπουν τις γιγάντιες πολυκατοικίες να υψώνονται η μία μετά την άλλη. Με ευκολία απαριθμούμε τα προβλήματα και επισημαίνουμε τα αρνητικά της πόλης· δεν θα έπρεπε, όμως, να ενεργήσουμε και για την αντιμετώπισή τους; Γίνεται να μετατρέψουμε ξανά τη Νέα Σμύρνη σε κηπούπολη; Μπορούμε να γκρεμίσουμε τις πολυκατοικίες και να τις αντικαταστήσουμε με αρχοντικά; Η απάντηση είναι όχι.

Θα ήθελα να μην είχε αλλοιωθεί τόσο έντονα αρχιτεκτονικά. Να είχαν χαρακτηριστεί κάποια κτίρια και να είχαν διασωθεί. Η Νέα Σμύρνη είχε εξαιρετικές οικίες, χαρακτηριστικές της εποχής του Μεσοπολέμου, και είναι κρίμα που χάθηκε η αρχιτεκτονική της φυσιογνωμία.

Αυτή είναι η απάντηση της κ. Καφετζάκη στην ερώτηση για το τι θα άλλαζε στην πόλη.

Τι πρέπει να κάνουμε;

Πράγματι, ο δήμος έχει χρέος να διαφυλάξει τις ελάχιστες εναπομείνασες αρχοντικές οικίες. Ακόμη, όμως, κι αν γίνει αυτό, η Νέα Σμύρνη παραμένει μια αχανής θάλασσα από μπετόν. Ως πολίτες της Νέας Σμύρνης, οφείλουμε να διατηρήσουμε το σχέδιο της πόλης και να το αναδείξουμε στο μέγιστο βαθμό.

Αναγκαίες είναι οι δενδροφυτεύσεις, η συντήρηση των πεζοδρομίων και του άλσους, η υλοποίηση κοινωφελών έργων για την αντιμετώπιση της κυκλοφοριακής συμφόρησης, όπως η δημιουργία δημοτικών πάρκινγκ, αλλά και ο περιορισμός του συντελεστή δόμησης στις νεόδμητες πολυκατοικίες.

Τέλος, αποτελεί καθήκον μας να προβάλλουμε την πλούσια κληρονομιά των προγόνων μας μέσω πολιτιστικών δρώμενων και εκδηλώσεων και, με τη δέουσα ασφάλεια, να καταστήσουμε τη Νέα Σμύρνη πόλο έλξης κάθε σύγχρονου πολίτη.

TOY ΙΩΑΝΝΗ ΝΕΚΤΑΡΙΟΥ ΚΑΡΑΟΓΛΑΝΗ