Τα 27 Αστέρια της «Ένωσης» σε δίνη
«Θα έρθει μια μέρα που εσείς οι Γάλλοι, εσείς οι Ρώσοι, εσείς οι Ιταλοί, εσείς οι Άγγλοι, εσείς οι Γερμανοί, όλοι εσείς, τα έθνη της ηπείρου, χωρίς να απωλέσετε τα ξεχωριστά σας γνωρίσματα και την ένδοξη ταυτότητά σας, θα συγχωνευτείτε σε μια ανώτερη οντότητα και θα σχηματίσετε την ευρωπαϊκή αδελφότητα».
Με αυτόν τον τρόπο ο μεγάλος διανοούμενος Victor Hugo άνοιξε την ομιλία του στο Παγκόσμιο Συνέδριο Ειρήνης του Παρισιού το 1849. Έναν αιώνα μετά, από τις στάχτες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το όραμά του έμελλε να ξεκινήσει να ριζώνει στη Γηραιά Ήπειρο, αρχικά με την εμβρυακή μορφή της Ένωσης Άνθρακα και Χάλυβα το 1951, ώστε να πραγματωθεί στη σημερινή οικονομική και πολιτική ένωση, την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η ένωση αυτή λειτουργεί ως γέφυρα που συνδέει το πολυσύνθετο μωσαϊκό των ευρωπαϊκών εθνών, ενοποιώντας οικονομίες, πολιτισμούς και όνειρα. Προσφέρει ανοιχτά εσωτερικά σύνορα που επιτρέπουν στους πολίτες να χτίζουν τη ζωή τους πέρα από την πατρίδα τους, στο εμπόριο να ρέει ελεύθερα και στους λαούς να ευημερούν σε ένα σύστημα θεμελιωμένο στη δικαιοσύνη, τον φιλελευθερισμό και τη δημοκρατία. Ταυτόχρονα, προστατεύει τα δικαιώματα των εργαζομένων και των καταναλωτών, μεριμνώντας παράλληλα για την προστασία του περιβάλλοντος και έχοντας παράσχει ανά καιρούς στην Ευρώπη όχι μόνο μια ισχυρή διεθνή φωνή, αλλά και ένα σύστημα αμοιβαίας συνεργασίας μεταξύ των κρατών-μελών της. Ένα σύστημα που πρωτοστάτησε τις περασμένες δεκαετίες στη διατήρηση της ειρήνης και της ανάπτυξης της ηπείρου.
Παρόλα αυτά, το μονοπάτι προς τη διατήρηση της ενοποιημένης Ευρώπης δεν είναι στρωμένο με ροδοπέταλα. Βαθιές κοινωνικοοικονομικές δοκιμασίες και απανωτές κρίσεις έχουν αρχίσει να δοκιμάζουν τη συνοχή και τις αρχές της Ένωσης. Μπορεί η ιστορία να γράφεται με ταχείς ρυθμούς, η Ευρώπη ωστόσο επιβραδύνει κάτω από το βάρος της αναποφασιστικότητάς της, της υφέρπουσας πόλωσης στους κόλπους της και της διάχυτης έλλειψης ενός συλλογικά αποδεκτού, ρεαλιστικού οράματος. Κρίνεται έτσι απαραίτητος ο εντοπισμός των παθογενειών και η εκ νέου χάραξη της πορείας για το μοναδικό αυτό, στα χρονικά της ανθρωπότητας, εγχείρημα.
Μια «Ένωση» που αντιμάχεται τον εαυτό της
Το 2005 τέθηκε επί τάπητος η θέσπιση ενός ενιαίου ευρωπαϊκού Συντάγματος που θα ενίσχυε την ενότητα της Ένωσης. Ωστόσο, η αποτυχία υιοθέτησής του έφερε στην επιφάνεια μια ανερχόμενη θεσμική διαφωνία ανάμεσα στα κράτη-μέλη του μπλοκ ως προς τις εξουσίες και το εύρος της κεντρικής διοίκησής του, που πηγάζει από τις εν γένει αντικρουόμενες επιδιώξεις του καθενός. Το νομοθετικό έργο τα επόμενα χρόνια δυσχεράνθηκε τόσο, ώστε να φαίνεται πως η Ένωση αδυνατεί να χαράξει μια ενιαία ρότα και να έρθει σε συμφωνία αναφορικά με τα βασικά υπαρξιακά της ζητήματα, όπως ανέδειξε μεταξύ άλλων και η αδυναμία συμφωνίας αναφορικά με την απονομή ασύλου.
Το αποτέλεσμα αυτού είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση να θυμίζει δυσκίνητη γραφειοκρατική μηχανή, που εσωτερικά αδυνατεί να δώσει λύση στα εκάστοτε οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, τα οποία μέσα στην αδράνειά της οξύνονται περαιτέρω, ενεργώντας ως φαύλος κύκλος δυσλειτουργίας. Υπό αυτές τις συνθήκες, ευρωσκεπτικιστές πολιτικοί βρίσκουν πρόσφορο έδαφος ώστε να αμφισβητήσουν το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, επιρρίπτοντας την ευθύνη για τα εθνικά τους ζητήματα στην αδράνεια της Ένωσης και παρομοιάζοντάς την με «βαρίδι» που κρατά πίσω τη χώρα τους.
Η μετάβαση από τον ψυχροπολεμικό διπολικό κόσμο στη σύγχρονη πολυπολική διεθνή σκηνή αναγκάζει την Ευρώπη να διαδραματίζει έναν δυναμικό και πρωταγωνιστικό ρόλο στην παγκόσμια «σκακιέρα». Έναν ρόλο που όμως φαίνεται ανέτοιμη να αναλάβει στην παρούσα της κατάσταση, ούσα αβέβαιη για τις αξίες της και με οικονομικής φύσης ζητήματα να διογκώνονται σταδιακά.
Πολυεπίπεδα οικονομικά ζητήματα και η χρυσή ευκαιρία του τεχνολογικού αγώνα
Το 2007 η Ευρωπαϊκή Ένωση συνιστούσε τη μεγαλύτερη οικονομία παγκοσμίως, με ονομαστικό ΑΕΠ περίπου 15 τρισεκατομμύρια δολάρια, έναντι περίπου 14 τρισεκατομμυρίων των ΗΠΑ. Πλέον όμως έχει παραδώσει τα σκήπτρα της οικονομικής κυριαρχίας στις ΗΠΑ, κινδυνεύοντας να ξεπεραστεί και από τις ανερχόμενες οικονομίες της Άπω Ανατολής.
Μετά την οικονομική κρίση του 2009, η αντίδραση της Ένωσης κατάφερε μεν να αποτρέψει την καταστροφή, αποδείχθηκε δε ανεπαρκής στο να εξασφαλίσει ένα μακροπρόθεσμο οικονομικό πλάνο ανάπτυξης. Τα αυστηρά κανονιστικά πλαίσια και η έλλειψη στοχευμένων παρεμβάσεων όξυναν περαιτέρω την έλλειψη ανταγωνιστικότητας και καινοτομίας σε έναν ολοένα και πιο συνδεδεμένο πλανήτη. Παράλληλα, η προαναφερθείσα πολιτική αδυναμία επέτρεψε στο υπαρξιακό ζήτημα της οικονομικής ψαλίδας Βορρά-Νότου να γίνει ακόμα πιο αισθητό, απειλώντας έτσι την πολιτική και νομισματική σταθερότητα της Ένωσης, λόγω παραμέλησης των αναπτυξιακών δυνατοτήτων της μισής ηπείρου.
Αξίζει να αναφερθεί πως η προσήλωση της Ευρώπης στην ενεργειακή μετάβαση και στην εκμηδένιση του αποτυπώματος του διοξειδίου του άνθρακα την τοποθετεί σε μειονεκτική θέση απέναντι στον διεθνή ανταγωνισμό, ενώ ο περιορισμένος ορυκτός πλούτος της ηπείρου και η απροθυμία για την εξόρυξη του υπάρχοντος την καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτη σε εξωτερικούς παράγοντες στις ανεφοδιαστικές αλυσίδες των βιομηχανιών της, ιδιαίτερα όσο διατηρείται η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Ένας συνδυασμός παραγόντων που είχε σφοδρό αντίκτυπο, ιδίως στη γερμανική βιομηχανία, την πάλαι ποτέ «ατμομηχανή» της Ευρώπης.
Έχοντας πια εισέλθει στην εποχή του μεγάλου τεχνολογικού αγώνα, κύρια αρένα διαφαίνεται ότι θα αποτελέσει αυτή της τεχνητής νοημοσύνης, και είναι ήδη εμφανές πως η Ευρώπη έχει χάσει έδαφος σε σχέση με τις ΗΠΑ και την Κίνα. Ο αγώνας αυτός αποτελεί μοναδική ευκαιρία για να ανακτηθεί το χαμένο έδαφος και να μπορέσει η Ευρώπη να συμβαδίσει με τους ταχύτατους ρυθμούς τεχνολογικής ανάπτυξης. Ειδάλλως, κινδυνεύει να βρεθεί πρωταγωνίστρια σε μια επανάληψη της ιαπωνικής ιστορίας, η οποία, χάνοντας το τρένο της ψηφιακής επανάστασης, έμεινε αμετάκλητα πίσω.
Κρίση ταυτότητας, ευρωσκεπτικισμός και πιθανή δημογραφική καταστροφή
Αυτές οι οικονομικές και πολιτικές ζυμώσεις άφησαν το στίγμα τους στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Από τη δημιουργία της, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελούσε μια ανοιχτή «αγκαλιά» φιλελευθερισμού, συμπερίληψης και αποδοχής όλων των ανθρώπων ανεξαρτήτως κοινωνικού, θρησκευτικού, εθνικού ή πάσης φύσεως υποβάθρου. Αυτή η θεμελιώδης αρχή άρχισε να δέχεται δριμεία κριτική όταν από το 2015 ξεκίνησε η μεταναστευτική κρίση, που ανάγκασε εκατομμύρια ανθρώπους να αναζητήσουν καταφύγιο στην «αγκαλιά» της Γηραιάς Ηπείρου.
Η δυσαρέσκεια προς τις μεταναστευτικές ροές μετατράπηκε σε κύριο όπλο στη φαρέτρα ακραίων πολιτικών τάσεων, οι οποίες, εκμεταλλευόμενες το γενικό περιβάλλον ανασφάλειας και δυσαρέσκειας, άρχισαν να κερδίζουν όλο και περισσότερο έδαφος στις εκλογικές αναμετρήσεις. Από τη Γερμανία και τη Γαλλία έως την Ολλανδία και την Αυστρία, οι αντιμεταναστευτικές φωνές άρχισαν να διαδραματίζουν ολοένα και ισχυρότερο ρόλο στην εθνική πολιτική σκηνή, ούσες πλέον το εφαλτήριο για μια νέα μορφή πολιτικής αντίδρασης κατά του «κατεστημένου» και των παραδοσιακών κομμάτων του κέντρου.
27 αστέρια· ενωμένα θα λάμψουν
Σε μια εποχή γεωπολιτικής ρευστότητας, η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να φανεί προσαρμοστική και δυναμική. Οφείλει να πάψει να είναι εχθρός του εαυτού της και να επισπεύσει, ως ενιαία πλέον οντότητα, την περαιτέρω ενοποίησή της. Χρειάζεται πρωτίστως ένα κοινώς αποδεκτό πλάνο δημοσιονομικής και ενεργειακής πολιτικής, καθώς και ένα κοινό ρυθμιστικό πλαίσιο για το άσυλο και τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.
Παράλληλα, πρέπει να επενδύσει σε ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο αναπτυξιακής εξισορρόπησης των διαφορετικών οικονομικών περιοχών της, χωρίς να παραλείψει τη μέριμνα για τη δημιουργία ενός ευκίνητου νομοθετικού συστήματος. Μια πιθανή πηγή χρηματοδότησης των μεταρρυθμίσεων θα μπορούσε να είναι η θέσπιση ευρωομολόγου, όπως εφαρμόστηκε με επιτυχία μέσω του προγράμματος NextGenerationEU μετά την πανδημία Covid-19. Τα απαραίτητα βήματα δεν αποτελούν μυστήριο. Μελέτες και αναλύσεις, όπως η πρόσφατη έκθεση του Mario Draghi, έχουν ήδη προσδιορίσει τις απαραίτητες παρεμβάσεις για την ενίσχυση της ευρωπαϊκής οικονομίας. Η εφαρμογή τους, λοιπόν, αποτελεί ζήτημα πολιτικής βούλησης και όχι επισφαλές οικονομικό πείραμα.
Είναι κομβικής σημασίας τα διαφορετικά υπόβαθρα των λαών της Ευρώπης να ακούγονται ισάξια και οι ηγέτες της να μην παραμένουν μπερδεμένοι και διχασμένοι, ώστε να μπορεί να αναπτύξει μια ενιαία στρατηγική, εξωτερική και αμυντική πολιτική, για να είναι κυρίαρχη του εαυτού της, εξωστρεφής και σίγουρη για τις αξίες της. Αξίες όπως η δημοκρατία, η διαφύλαξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το ιδανικό της συλλογικής ενότητας, που ήρθαν ως απόσταγμα αιώνων αιματοχυσιών και τραγωδιών, πάλης και διεκδικήσεων στην πολύπαθη αυτή ήπειρο. Αξίες που διέπουν την ταυτότητά της. Που κάνουν την Ευρώπη να είναι Ευρώπη.
Διαιρεμένη, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα είναι ακόλουθος των εξελίξεων. Ενωμένη, θα τις καθορίζει. Κι εκεί πρέπει να στοχεύσει.
Του Χριστόφορου Ασπρογέρακα